Landart Observatorium, Lelystad

Projectbeschrijving

In 1971 kreeg de Amerikaanse beeldhouwer Robert Morris de kans om zijn ideeën over ervaringskunstwerken in praktijk te brengen, toen hij werd uitgenodigd voor de tentoonstelling 'Sonsbeek buiten de perken'. Op een terrein in Santpoort-Velzen liet de kunstenaar zijn 'Observatorium' bouwen, een landschapskunstwerk dat uit twee concentrische aarden dammen bestond en als een ruimtelijke kalender functioneerde. Geïnspireerd op neolithische complexen als Stonehenge markeerde het 'Observatorium' het begin van de jaargetijden. Hoewel het kunstwerk veel waardering kreeg, werd het na afloop van de tentoonstelling onmiddellijk weer afgebroken.Zes jaar later kreeg Morris een nieuwe kans toen de Provincie Flevoland een zes hectare omvattend kavel tussen Lelystad en Swifterbant beschikbaar stelde. Daar werd op 22 april 1977 het nieuwe 'Observatorium' opgeleverd. Wel paste de kunstenaar de afmetingen aan het weidse polderland aan. Met een diameter van 91 meter en een hoogte van 3,80 meter was de nieuwe versie een stuk groter dan de eerste. Bezoekers kunnen het 'Observatorium' betreden door een tentvormig houten poortje in de buitenste ring en een vierkante doorgang in de binnenste. Het centrum van het kunstwerk bestaat uit een soort arena die aan de binnenzijde bekleed is met houten planken. In de houten wand zijn drie smalle poorten uitgespaard, de zogenaamde vizieren, die richting het oosten wijzen. Wie op de steen in het midden van de arena gaat staan en door de poortjes kijkt, heeft uitzicht op de buitenste dam, waarop drie wigvormige sculpturen van steen en staal zijn geplaatst. Vier keer per jaar kan je hier 's ochtends vroeg het eerste zonlicht precies door de vizieren zien schijnen. Het middelste vizier vangt de zonsopgang op de momenten in het jaar dat de dag en nacht even lang duren (21 maart en 21 september), terwijl de linker- en rechterpoort respectievelijk de langste dag (21 juni) en de kortste dag (21 december) in kaart brengen.

In de jaren zestig publiceerde de kunstenaar al onder de titel 'Notes on sculpture' een serie essays in het toonaangevende kunsttijdschrift 'Artforum', waarmee hij in één klap een invloedrijke positie als theoreticus verwierf. De kunstenaar stelde in zijn artikelen een nieuwe, theatralere benadering van de beeldhouwkunst voor, waarin de ervaring van de toeschouwer centraal stond. Een belangrijk kunstwerk dat Morris in deze periode maakte was 'Box with sound of its own making' (1961), een houten kistje met daarin een tape-recorder met geluiden van de vervaardiging van dit kistje. De Amerikaan integreerde zo het object en zijn ontstaansproces. Enkele jaren later zou Morris met zijn kubus- en cilindervormige objecten naam maken als een van de pioniers van de Minimal Art. Zijn teksten uit 'Artforum' horen nog steeds tot de verplichte literatuur voor studenten kunstgeschiedenis.

Produkten

Kunstwerk, Landart, Observatorium ten noordoosten van Lelystad in Oostelijk Flevoland.

Communicatie

Momenteel wordt er gediscussieerd over de positie van het kunstwerk in verband met de aanleg van de Hanzelijn, de spoorverbinding tussen Lelystad en Zwolle. De trein komt vlak langs het Observatorium, weliswaar deels door een tunnel, maar waarschijnlijk wel hoorbaar. Bovendien komt er daar ook nog een snelweg langs.

Vergelijkbare projecten

• Mander Cirkels of Ciinkels van Jannink, Tubbergen;
• Broken Circle, landart in een zandafgraving, Emmen;
• De Aardzee van Piet Slegers, 1982 Zeewolde .